Najnowszy zeszyt PSB

W lutym 2018 ukazał się zeszyt 212 PSB - pierwszy zeszyt tomu 52. Rozpoczęliśmy w nim publikowanie biogramów na literę "T".

 

 

Zeszyt 212 (T. 52/1)

Obejmuje hasła: Świrski Łukasz - Tanner Bernard

    
     Zwracają tu uwagę ludzie Kościoła – od średniowiecza do współczesności: Jan Taczel z Raciborza (zm. 1503), filozof i teolog, opat klasztoru cystersów w Mogile pod Krakowem, Wojciech Tabor (zm. 1507), biskup wileński, Jerzy Talat (zm. 1533), biskup kijowski, a także siostra Paula Tajber (1890-1963), założycielka Zgromadzenia Najświętszej Duszy Chrystusa Pana. Z czasów Rzeczypospolitej Obojga Narodów występują w zeszycie: Łukasz Świrski (zm. 1593), marszałek hospodarski, Mikołaj Talwosz (zm. 1598), marszałek nadworny litewski, Eustachy Świstelnicki (zm. po 1678), prawosławny biskup lwowski, halicki i kamieniecki, Tommaso Talenti (1629-1693), sekretarz do spraw włoskich króla Jana III Sobieskiego, Bernard Tanner (ok. 1654 – po 1724), autor relacji z poselstwa do Moskwy, Maria Anna z Jabłonowskich de Talmont (1701-1793), dama z otoczenia króla Stanisława Leszczyńskiego, oraz Piotr Świtkowski (1744-1793), jezuita, redaktor „Pamiętnika Historyczno-Polityczno-Ekonomicznego”. Z epok późniejszych są obecni: Władysław Taczanowski (1825-1893), poseł do sejmu pruskiego i parlamentu Rzeszy Niemieckiej, Stanisław Taczak (1874-1960), dowódca powstania wielkopolskiego, Kazimierz Świtalski (1886-1962), premier rządu II RP, Rywa Tajtelbaum (1917-1943), żołnierz Żydowskiej Organizacji Bojowej, Michał Tajchman (1910-1944), cichociemny, oraz Jan Tabortowski (1906-1954), dowódca oddziału zbrojnego działającego w Łomżyńskiem. Pisarzy reprezentuje Anna Świrszczyńska (1909-1984), poetka i dramaturg, malarzy – Jan Tabiński (1836-1911), zaś architektów – Fryderyk Tadanier (1892-1960) oraz Teodor Talowski (1857-1910), zwany czasem „polskim Gaudim”. Przedstawiamy też koleje życiowe tancerza Filippo Taglioniego (1777-1871) oraz zoologa Władysława Taczanowskiego (1819-1890). Publikujemy biogram antykwariusza Mojżesza Taffeta (1831-1902), protoplasty dynastii krakowskich księgarzy, oraz księgarza Ferdynanda Świszczowskiego (1846-1913), którego zabójstwo stało się jedną z najgłośniejszych spraw kryminalnych Krakowa.

Życiorysy zamieszczone w zeszycie 212 PSB:  

 

Świrski Łukasz (zm. 1593), marszałek hospodarski
Świrski Mikołaj (po 1600-1676), biskup sufragan chełmski
Świrski Władysław (1894-1971), prawnik, publicysta
Świrszczyńska Anna (1909-1984), poetka
Świstelnicki Jeremiasz (zm. po 1678), biskup prawosławny
Świstun Filip (1844-1916), historyk, pisarz, publicysta
Świszczowski Ferdynand (1846-1913), księgarz
Świszczowski Stefan (1903-1989), architekt
Świt Alfred (1928-1999), radiotechnik
Świtalska Julia (1888-1956), producentka kosmetyków
Świtalska Maria (1914-1943), nauczycielka, harcmistrzyni
Świtalski Adam (1894-1952), generał Armii Krajowej
Świtalski Kazimierz (1886-1962), premier rządu RP
Świtalski Marian (1900-1958), działacz WiN
Świtalski Stanisław (1890-1939), oficer Legionów Polskich, pułkownik WP
Świtalski Władysław (1875-1945), ksiądz, filozof
Świtała Idzi (1877-1928), poseł do pruskiego
Świtkowski Adam (1899-1966), podpułkownik armii Stanów Zjednoczonych
Świtkowski Józef (1876-1942), fotograf, konstruktor, parapsycholog
Świtkowski Piotr (1744-1793), jezuita, publicysta
Świtkowski Tomasz (1785-1855), uczestnik powstania listopadowego
Świdycz-Widacka Balbina (1901-1972), rzeźbiarka, poetka
Tabaczyński Jan (1878-1940), generał WP
Tabaczyński Jan (1903-1961), publicysta
Tabaczynski Józef (ok. 1805-1865), uczestnik walk o niepodległość Meksyku
Tabaczyński Ludwik (1907-1995), działacz polonijny w Niemczech i Australii
Tabaczyński Tadeusz (1868-1938), działacz narodowy, poseł na sejmy RP
Tabaczyński Tadeusz (1896-1971), żołnierz Legionów Polskich, oficer WP
Tabaka Włodzimierz (1911-1973), rotmistrz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
Tabasz Jan z Załusek (zm. 1443?), podkomorzy bełski i rawski
Tabeńska Elżbieta (1828-1913), uczestniczka powstania styczniowego
Tabeński Zbigniew (1913-1992), chirurg dziecięcy
Taberski Roman (1927-1999), matematyk
Tabęcki Józef (1773-1842), członek Rady Stanu Królestwa Polskiego
Tabin Stanisław (1906-1997), inżynier rolnik
Tabiński Jan (1836-1915), malarz
Tabisz Stanisław (1888-1948), major artylerii WP, adwokat
Tabor Adam (1906-1990), meteorolog, harcmistrz
Tabor Bartosz (zm. między 1505 a 1513), marszałek hospodarski
Tabor Jan (1881-1955), działcz ludowy, poseł na sejmy
Tabor Wojciech (zm. 1507), biskup wileński
Taborowski Stanisław (1830 lub 1834 – 1890), skrzypek, kompozytor
Tabortowski Jan (1906-1954), działacz podziemia antykomunistycznego
Tacheto Camillo (przed 1550-1603), franciszkanin, prowincjał prowincji polskiej
Tacina Jan (1909-1990), etnomuzykolog
Taczak Stanisław (1874-1960), dowódca powstania wielkopolskiego
Taczak Teodor (1878-1941), ksiądz, działacz polonijny w Niemczech i Francji
Taczanowski Alfons (1815-1867), ziemianin,  poseł na sejm pruski
Taczanowski Edmund (1822-1879), generał, ziemianin
Taczanowski Władysław (1819-1890), ornitolog
Taczanowski Władysław (1825-1893), ziemianin, poseł na sejm pruski
Taczel Jan z Raciborza (zm. 1503), cysters, opat klasztoru w Mogile
Tadanier Fryderyk (1892-1960), architekt
Tadeuszak Helena (1909-1982), nauczycielka, działaczka harcerska
Taffet Mojżesz (1831-1902), antykwariusz, wydawca
Taglioni Filippo (1777-1871), baletmistrz, choreograf
Tajber Zofia, w zakonie Paula (1890-1963), zakonnica
Tajchman Michał (1910-1944), cichociemny
Tajtelbaum Rywa (1917-1943), żołnierz Żydowskiej Organizacji Bojowej
Takliński Władysław (1875-1940), rektor Akademii Górniczej w Krakowie
Takuski Stanisław (1921-1984), inżynier górnik
Talarek Roman (1913-1974), kapitan Armii Krajowej, redaktor, wydawca
Talat Jerzy (zm. 1533), biskup kijowski
Talenti Tommaso (1629-1693), sekretarz do spraw włoskich króla Jana III Sobieskiego
Talewski Roman (1908-1994), dyrektor sanatoriów przeciwgruźliczych
Talikowski Michał (1894-1956), pułkownik WP
Talko Józef (1838-1906), lekarz wojskowy, okulista
Talmont Maria (1701-1773), księżna, dama z otoczenia króla Stanisława Leszczyńskiego
Talowski Teodor (1857-1910), architekt
Talwosz Adam (zm. 1628), kasztelan żmudzki
Talwosz Mikołąj (zm. 1598), marszałek nadworny litewski
Tanana Czesław (1923-1982), pułkownik pilot WP
Tanaś Zygmunt (1927-1995), lekarz, podharcmistrz
Tangl Edward (1848-1905), botanik
Taniewski Aleksander (1833-1904), powstaniec styczniowy, emigrant
Tanigel Piotr (zm. 1548), kupiec i rajca krakowski
Tanner Bernard (ok. 1654-po 1724), autor relacji z poselstwa do Moskwy

 

  

Świrski Władysław
W sierpniu 1944 został Ś. aresztowany przez NKWD. Sądzony w procesie Lwowskiej Okręgowej Delegatury Rządu (16-22 I 1945) dowodził, że Delegatura walczyła z okupantem hitlerowskim; został 18 I 1945 skazany na dwadzieścia lat łagrów. Przewieziony do więzienia w Złoczowie, tworzył tam rękopiśmienną gazetkę. Wyrok odbywał w obozie karnym NKWD w miejscowości Potma w Mordwińskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republice Radzieckiej; brał udział w dokształcaniu więźniów, prowadził zaszyfrowany rejestr wydarzeń i danych o więźniach politycznych. Zwolniony w r. 1956, wrócił do Lwowa, a dzięki staraniom rodziny 7 XII t.r. przybył do Polski. Przywiózł z pomocą rodziny niemal całe archiwum Wydz. Wojskowego Sztabu Komendy Obszaru 3 AK we Lwowie i Okręgowej Delegatury Rządu.

Z biogramu autorstwa Alicji Pacholczykowej

 

Świrszczyńska Anna
Następny tom poetycki pod prowokacyjnym tytułem Jestem baba (Kr. 1972, wyd. 3, Kr. 1975 z rysunkami Mai Berezowskiej, wyd. 4, W. 1985, przekł. norweski, 1990) stanowił deklarację artystyczną i feministyczną, wzbudzając gorące dyskusje wśród odbiorców. Obecne w nim obrazy kobiecości, miłości i cierpienia zostały wpisane w bezpośrednie wypowiedzi «ja» lirycznego, odnosząc się do trzech wariantów kobiecych losów: Felicji, Antoniny i Stefanii. Nowatorski był tu temat cielesności, głos kobiety dojrzałej, która w powszechnej opinii utraciła prawo do ekspresji uczuć i swej seksualności.

Z biogramu autorstwa Anny Czabanowskiej-Wróbel

 

Świszczowski Ferdynant
Morderstwo Ś-ego odbiło się w Krakowie szerokim echem. Za pomoc w schwytaniu sprawców policja wyznaczyła nagrodę 1 tys. koron i po raz pierwszy na ziemiach polskich posłużyła się w dochodzeniu psem tropiącym. W wyniku donosu Jana Goduli, jednego ze sprawców, napastnicy zostali aresztowani już po kilku dniach. W procesie (9-16 III 1914) przed krakowskim sądem kryminalnym skazano Władysława Gackiewicza i Jana Kobrzyńskiego na karę śmierci przez powieszenie, Jana Łyżwińskiego na 18 lat ciężkiego więzienia z postami i ciemnicą w każdą rocznicę napadu, Bolesława Krajewskiego na 12 lat ciężkiego więzienia, a Godulę na cztery tygodnie aresztu; Jana Świerczyńskiego uniewinniono. Po ujawnieniu sprawców napad stał się tematem jednej z krakowskich ballad podwórkowych. W r. 1947 akta sprawy wypożyczyli z krakowskiego archiwum oficerowie MON na polecenie marsz. Michała «Roli» Żymierskiego, brata Łyżwińskiego; w rezultacie akta zaginęły.

Z biogramu autorstwa Agaty Barzyckiej-Paździor

 

Świtalski Kazimierz
Na polecenie wiceministra bezpieczeństwa publicznego, gen. Romana Romkowskiego i dyrektora Dep. Śledczego tego resortu, płk. Józefa Różańskiego, został Ś. w nocy z 15 na 16 XI 1948 aresztowany wraz z żoną; jego archiwum, diariusz, notatki polityczne i bieżąca korespondencja uległy konfiskacie. Żona została zwolniona po dwóch tygodniach, natomiast Ś., przetrzymywany w X Pawilonie więzienia Mokotowskiego, został objęty śledztwem dopiero w r. 1951 i przesiedział bez wyroku ponad pięć i pół lat. Na podstawie dekretu z 22 I 1946 o «odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego» prokuratura sporządziła 13 XI 1953 akt oskarżenia, a Sąd Wojewódzki w Warszawie skazał 31 V 1954 skazał Ś-ego 31 V 1954 na osiem lat więzienia; Sąd Najwyższy 15 X t.r. wyrok ten podtrzymał. Karę odbywał Ś. w więzieniu Mokotowskim, następnie od 31 V 1955 w więzieniu w Potulicach (pow. nakielski). Ze względu na stan zdrowia sąd warszawski zezwolił 15 X t.r. na przerwanie kary; objęty amnestią z 27 IV 1956 Ś. do więzienia już nie wrócił.

Z biogramu autorstwa Tomasza Serwatki

 


Świtkowski Piotr
W okresie Sejmu Wielkiego „Pamiętnik…” Ś-ego identyfikował się z obozem reformatorskim, stając się trybuną propagowania jego myśli politycznej. Tematyka ekonomiczna zeszła na dalszy plan, a pismo znacznie powiększyło objętość. Ś. już w r. 1788 wyraził nadzieję na rychłe zniesienie cenzury. Sądził, że Rzpltą stać na powiększenie armii do 150 tys., ostrożnie natomiast wypowiadał się o planach zniesienia Rady Nieustającej. Początkowo wierny linii stronnictwa królewskiego, m.in. w dyskutowanej w r. 1789 kwestii podatków, z czasem zbliżył się ku programowi Hugona Kołłątaja i Ignacego Potockiego. Był zwolennikiem dziedzicznej monarchii konstytucyjnej, popierał ideały wczesnej fazy Rewolucji Francuskiej.

Z biogramu autorstwa Mikołaja Getki-Keniga

 

Tabortowski Jan
Zagrożony aresztowaniem, między 31 III a 2 IV 1950 opuścił Warszawę i udał się w Łomżyńskie, gdzie korzystając z pomocy miejscowej ludności ukrywał się ze Stanisławem Cieślewskim (pseud. Lipiec); wiosną 1951 dołączyli do niego Mieczysław Zalewski i Tadeusz Wysocki. Po śmierci Cieślewskiego w starciu z jednostkami KBW (27 VIII 1952) do T-ego dołączył w r. 1953 m.in. Stanisław Marchewka (pseud. Ryba). Dowodzony przez T-ego oddział (przewinęło się przez niego dwanaście osób) dokonał kilkunastu akcji zbrojnych. T. zginął 23 VIII 1954, podczas próby rozbicia Gminnej Kasy Spółdzielczej w Przytułach. Miejsce jego pochówku nie jest znane.

Z biogramu autorstwa Roberta Zaparta

 


Taczak Stanisław
W maju 1947 wrócił T. do Polski i osiadł z żoną w Janikowie na Kujawach u córki, Aleksandry. Uczestniczył t.r. w zorganizowaniu Koła Związku Powstańców Wielkopolskich Gdańsk-Śródmieście. Po wyprowadzce rodziny córki do Sztumu mieszkał od r. 1948 już tylko z żoną; był inwigilowany przez kontrwywiad wojskowy. Dopiero 14 II 1959 minister obrony narodowej przyznał mu emeryturę specjalną. Mimo to nie dopuszczono T-a na centralne obchody 40-lecia powstania wielkopolskiego t.r.; na zaproszenia kombatantów uczestniczył w uroczystościach lokalnych, w Janikowie, Inowrocławiu i Gostyniu. Od t.r. mieszkał w Malborku u córki. Nagrał w tym czasie wspomnienia dla Polskiego Radia. Zmarł 2 III 1960 w Malborku, został pochowany 6 III na cmentarzu w Malborku – Kałdowie (władze państw. odmówiły wojskowego pogrzebu na Cmentarzu Zasłużonych w Poznaniu).

Z biogramu autorstwa Bogusława Polaka

 

Taczanowski Władysław
Ogółem odkrył lub opisał ponad 50 gatunków i prawie 30 podgatunków ptaków (w tym z Berlepschem - 13). Napisał ok. 590 rozpraw naukowych, opublikowanych w kraju i zagranicą. Jego nazwisko upamiętniono  w nazwach ptaków z Ameryki Południowej, m.in. kapturzyk T-ego (Thlypopsis inornata – T., 1879), klejnocik T-ego (Leucippus taczanowskii - P. L. Sclater, 1879), krótkolotka T-ego (Bradypterus tacsanowskius - R. Swinhoe, 1871), ogończyk T-ego (Synallaxis maranonica - T., 1879), oliwiak T-ego (Tolmomyias policephalus – T., 1884), śnieżka białorzytna (Montifringilla taczanowskii - M. Przewalski, 1876), zaroślak T-ego, ziarnojadek T-ego (Sporophila simplex – T., 1874), a także w nazwie ssaka z rodzaju gryzoni (Agouti taczanowskii - J. S. Stolzmann, 1865) oraz ryby karpiowatej (Ladislavia taczanowskii).

Z biogramu autorstwa Mieczysława Barcika

 

Tajber Paula
W czasie studiów przeżyła kryzys religijny, ale 2 IV 1915 w kijowskim kościele św. Aleksandra doznała nawrócenia. Dn. 22 VII 1918 przyjęła sakrament bierzmowania w Żytomierzu. Spowiednik T., ordynariusz diec. łuckiej i żytomierskiej bp Ignacy Dub-Dubowski, polecił jej spisywanie przeżyć wewnętrznych. W r. 1919 odkryła, że jej powołaniem jest założenie zgromadzenia zakonnego rozwijającego kult Najśw. Duszy Chrystusa Pana. Bp Dubowski wyraził zgodę na zbieranie kandydatek do nowego zgromadzenia, jednak T. nie widziała możliwości na jego fundację w Żytomierzu, toteż 16 XI 1920 opuściła miasto i przybyła 27 XI t.r. do Krakowa.

Z biogramu autorstwa Agaty Jadwigi Bartyzel

 

Talmont Maria Anna
Od r. 1727 mieszkała z rodziną Leszczyńskich na zamku Chambord; kuzyn Stanisław przyznał jej 6 tys. liwrów rocznej pensji i zapewne w tym czasie nawiązał z nią krótkotrwały romans. Wkrótce potem związała się z lotaryńskim szlachcicem C. F. de Custine de Wiltzem; romans był na tyle jawny, że pierwszy minister Ludwika XV, Ludwik Henryk Burbon, który rozważał mariaż z nią, wycofał się. Leszczyński, podczas pobytu w Wersalu jesienią 1730, uzgodnił z zięciem wydanie Marii Anny za dziewiętnastoletniego Charlesa Fredericka de La Trémoille (Tremouille), hr. de Taillebourg; zagwarantował kuzynce jako posag 18 tys. liwrów renty rocznie, a Ludwik XV nadał narzeczonemu w październiku 1730 tytuł diuka de Châtellerault. Ślub odbył się 29 X t.r. w kaplicy zamku Chambord; koszty wesela poniósł w znacznej mierze Leszczyński. Wg obecnego na ceremonii star. buskiego Józefa Aleksandera Jabłonowskiego krewni byli «radzi, że jej się pozbyli».

Z biogramu autorstwa Katarzyny Kuras

 Talowski Teodor
W trakcie ćwierćwiecza działalności stworzył T. liczne kościoły (zanotował, że było ich dziewięćdziesiąt), gmachy użyteczności publicznej, kamienice, wille, wiejskie dwory i pałace. Projektował również grobowce i otoczenia pomników, a wyjątkowo obiekty inżynierii miejskiej. Tworząc w schyłkowej fazie historyzmu, jako pierwszy w architekturze polskiej starał się uwolnić od jego schematów. Odwoływał się do estetyki malowniczości, wywodzącej się z osiemnastowiecznej angielskiej myśli o sztuce; stosował ekspresyjną fakturę, nieregularność, a nawet zawiłość rzutu i sylwety budynków oraz zróżnicowanie materiału i koloru przy uwzględnianiu walorów naturalnej zieleni czy refleksów w lustrze wody. Cechy te odnajdywał w sztuce średniowiecznej, głównie gotyckiej, którą (obok greckiej) uważał za nośnik «stylu żywego»; upatrywał je także w formach renesansu niderlandzkiego i niemieckiego, stąd «malowniczy eklektyzm» jego budowli. Trzymał się zasad «konstrukcyjnej polichromii», stosując wielobarwne materiały budowlane, rozmaite pod względem funkcji konstrukcyjnej i dekoracyjnej. Najczęściej tworzył elewacje z cegły o różnych wątkach, a niekiedy wypale; stosował niezwykłe, spękane guzy ceramiczne (produkowane wg własnej technologii), sugerujące «erozję» materiału.

Z biogramu autorstwa Zbigniewa Beiersdorfa

 


Redakcja Polskiego Słownika Biograficznego życzy Państwu ciekawej lektury.