Najnowszy zeszyt PSB

W listopadzie 2016 ukazał się zeszyt 209 PSB. Jest to drugi zeszyt tomu 51 Słownika.  

 

 

Zeszyt 209 (T. 51/2)

Obejmuje hasła: Śnigurski Jan - Świerczewski Eugeniusz

     Z kilku postaci średniowiecznych wybija się w zeszycie wielki książę litewski Świdrygiełło (1370/6-1452), znany zwłaszcza z wojny toczonej ze swym bratem, Władysławem Jagiełłą. Z czasów Rzeczypospolitej warto wymienić Jana Samuela Świderskiego (zm. ok. 1682), marszałka Związku Święconego,  Stanisława  Świdzińskiego (1685-1761), wojewodę bracławskiego i rawskiego, oraz Marcina Świątkowskiego (ok. 1720-1790), filozofa i matematyka, próbującego rozwiązać kwadraturę koła. W zeszycie dominują postaci z XIX i XX w., a wśród nich: Jan Edward Świda (1835-1917), powstaniec styczniowy, zesłaniec, Andrzej Średniawski (1857-1931), działacz ludowy spod Myślenic, poseł i senator RP, Edmund Świdziński (1848-1919), generał armii rosyjskiej, współorganizator Legionu puławskiego w I wojnie światowej, Marian Świechowski (1882-1934), działacz polityczny, i Wacław Świeciński (1896-1978), pułkownik Narodowych Sił Zbrojnych. Osobną grupę stanowią postaci z dziejów PRL: Henryk Świątkowski (1896-1970), minister sprawiedliwości, Bolesław Świderski (1912-1969), działacz emigracyjny i współpracownik wywiadu PRL, oraz Józef Światło (1915-1994), funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa, który przed mikrofonami Radia Wolna Europa ujawniał zbrodnie stalinizmu. Licznie reprezentowane jest grono pisarzy; występują w zeszycie  Jędrzej Świderski (1768-1848?), poeta-legionista, Karol Świdziński (1841-1877), poeta, powstaniec styczniowy i uczestnik Komuny Paryskiej, Augustyn Świder (1886-1923), poeta i powstaniec śląski, Alina Świderska (1875-1963), pisarka i tłumaczka, oraz Jan Śpiewak (1908-1967), poeta. Obecni też są uczeni: Andrzej Środoń (1908-1998) i Maria z Łańcuckich Środoniowa (1913-1995), botanicy, oraz Witold Świda (1899-1989), prawnik, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego. Ważne miejsce zajmuje Jan Świderski (1916-1988), aktor. Są tu również bracia Wendelin (1888-1974) i Leon (1900-1980) Świerczkowie – księża misjonarze i kompozytorzy. Zeszyt zamyka biogram Eugeniusza Świerczewskiego (1894-1944), działacza teatralnego, oficera AK i zarazem konfidenta Gestapo; dokończenie biogramu ukaże się w zeszycie następnym.

Życiorysy zamieszczone w zeszycie 209 PSB:  

Śpiewak Jan (1908-1967), poeta
Śpikowski Władysław (1897-1980), ksiądz, patrolog, liturgista
Śramkiewicz Kazimierz (1914-1998), malarz
Średniawa Kazimierz (1889-1968), działacz ludowy
Średniawski Andrzej (1857-1931), działacz ludowy, poseł i senator RP
Śremski Wojciech (1862-1915), drukarz, działacz socjalistyczny
Śreniowski Stanisław (1912-1957), historyk, prawnik
Śrobski Florian (zm. po 1482), podczaszy inowrocławski
Środoniowa Maria (1913-1995), paleobotanik
Środoń Andrzej (1908-1998), botanik
Środulski Tadeusz (1922-1995), inżynier mechanik
Świadek Witold (1948-1990), pilot
Światkowski Jan (1893-1963), legionista, podpułkownik WP
Światło Józef (1915-1994), funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa
Świątecki Krzysztof (ok. 1667-1727), kanonik
Świątecki Władysław (1895-1944), konstruktor
Świątek Alojzy (1908-1980), inżynier rolnik
Świątek Franciszek (1889-1976), redemptorysta, historyk, hagiograf
Świątek Tadeusz (1884- po maju 1947), krytyk teatralny
Świątkowski Henryk (1896-1970), prawnik, minister sprawiedliwości
Świątkowski Henryk Tadeusz (1909-1999), etnograf
Świątkowski Marcin (ok. 1720-1790), filozof, matematyk
Świca Stanisław (1913-1982), lekarz chirurg
Świcowa Klementyna (1914-1993), lekarz pediatra
Świczkowicz Wawrzyniec (ok. 1592-1635), profesor Uniwersytetu Krakowskiego
Świda Adolf (1855-1922), poseł na Sejm Ustawodawczy
Świda Andrzej (1905-1995), salezjanin, historyk
Świda Bolesław (1822-1897), powstaniec styczniowy, zesłaniec
Świda Emil (1868-1939), inżynier chemik, wiceprezydent Warszawy
Świda Jan (1835-1917), lekarz, powstaniec styczniowy, zesłaniec
Świda Michał (1784-1846), powstaniec listopadowy
Świda Witold (1899-1989), prawnik, rektor Uniwersytetu Wrocławskiego
Świder Augustyn (1886-1923), poeta, powstaniec śląski
Świder Franciszek (1911-1997), malarz, rzeźbiarz
Świder Jan z Pękowic i Modlnicy Wlk. (zm. 1499), sędzia grodzki krakowski
Świder Władysław (1907-1995), ksiądz, malarz amator
Świder Marian Ludwik (1897-1949), chemik
Świderska Alina (1875-1963), pisarka, tłumaczka
Świderska Maria (1849-1926), autorka książek dla dzieci i młodzieży
Świderski Aleksander (1913-1990), konstruktor lotniczy, działacz polonijny w Kanadzie
Świderski Bohdan (1892-1943), geolog
Świderski Bolesław (1917-1998), geograf, bibliotekoznawca
Świderski Bolesław (1912-1969), działacz emigracyjny, współpracownik wywiadu PRL
Świderski Edward (1890-1972), lekarz, bakteriolog
Świderski Jan Samuel (zm. 1862?), marszałek Związku Święconego
Świderski Jan (1889-1959), administrator apostolski diecezji kamienieckiej
Świderski Jan (1904-1988), chemik
Świderski Jan (1916-1988), aktor
Świderski Jędrzej (1768-1848?), poeta, legionista
Świderski Kazimierz (1903-1986), działacz społeczny
Świderski Ludwik Brunon (1913-1941), historyk literatury polskiej, edytor
Świderski Paweł (zm. 1704), stolnik nowogródzki
Świderski Piotr (1756-1826), legionista, pułkownik wojsk Księstwa Warszawskiego
Świderski Władysław (1824-1892), lekarz, powstaniec wielkopolski
Świderski Władysław (1895-1973), podpułkownik Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie
Świdowa Zofia (1887-1968), lekarka, żołnierz AK
Świdrygiełło (1370/6-1452), wielki książę litewski
Świdwiński Aleksander (1885-1952), malarz, karykaturzysta, realizator filmowy
Świdwiński Stanisław (1889-1949), nauczyciel, działacz oświatowy
Świdzińska Antonina (1891-1966), nauczycielka, harcmistrzyni
Świdzińska Halina (1910-1986), powieściopisarka
Świdziński Bolesław (1885-1972), wojewoda lubelski, poseł na Sejm RP
Świdziński Edmund (1848-1919), generał, współorganizator Legionu Puławskiego
Świdziński Henryk (1904-1969), geolog, kartograf
Świdziński Ignacy (ok.1732-1788), pułkownik wojsk koronnych, poseł na sejmy
Świdziński Karol (1841-1877), uczestnik Komuny Paryskiej, poeta
Świdziński Konstanty (1793-1855), bibliofil, kolekcjoner
Świdziński Lucjan (1890-1963), oficer Batalionów Chłopskich
Świdziński Michał (1736-1788), kasztelan radomski
Świdziński Stanisław (1685-1761), wojewoda bracławski i rawski
Świeborowski Żak Mikołaj (zm. po 1459), rycerz śląski  
Świechowska Maria (1920-1989), historyk sztuki, archeolog
Świechowski Marian (1882-1934), pisarz polityczny
Świecianowski Juliusz (1840-1900), architekt, publicysta
Świeciński Wacław (1896-1978), pułkownik Narodowych Sił Zbrojnych
Świecki Tadeusz (1880-1945), działacz Narodowej Demokracji
Świeczkowska Klara (1892-1986), działaczka polonijna
Świema Marcin (zm. 1463?), kanonik kaliski
Świerczek Leon (1900-1980), ksiądz misjonarz, kompozytor
Świerczek Wendelin (1888-1974), ksiądz misjonarz, kompozytor
Świerczewska Nina (1907-1944), aktorka
Świerczewski Czesław (1866-1950), chemik
Świerczewski Eugeniusz (1894-1944), działacz teatralny, konfident Gestapo

 

  

Średniawski Andrzej
Po śmierci rodziców Ś. z bratem Kazimierzem wychowywał się u ciotki, Barbary Sokołowskiej. W l. 1864-70 ukończył trzy klasy szkoły ludowej w Myślenicach, po czym został oddany na praktykę do miejscowego majstra szewskiego, Syrkowskiego. Po kilku latach wyjechał do Krakowa, gdzie terminował w warsztacie szewskim i w r. 1879 uzyskał uprawnienia czeladnicze. T.r. wrócił do Górnej Wsi, odkupił od brata Kazimierza rodzinny majątek i z czasem zorganizował w nim wzorowe gospodarstwo rolne ze szkółką drzew owocowych i pasieką; równocześnie pracował jako szewc. Z inspiracji krewnego, nauczyciela szkoły rolniczej w Czernichowie, Romana Gąsiorowskiego, zaczął poszerzać swą wiedzę (kupował książki i zgromadził znaczny księgozbiór), następnie założył w r. 1876 w rodzinnej wsi wraz z grupą młodych gospodarzy czytelnię ludową, którą pod wpływem myśli społecznej ks. Stanisława Stojałowskiego przekształcił w Tow. «Oświata i Praca».

Z biogramu autorstwa Piotra Hapanowicza

 

Światło Józef
Dn. 3 XII 1953 Fejgin i Ś. wyjechali służbowo do Berlina; tam 5 XII t.r. Ś. oddał się w ręce amerykańskiej Military Police. Wobec braku dostępu do dokumentów amerykańskiej CIA (Central Intelligence Agency) i rosyjskiej FSB (Federalnaja służba bezopasnosti), nie sposób zweryfikować dwóch popularnych hipotez: pierwszej, że Ś. był agentem CIA i został ewakuowany po wykonaniu zadania (miało nim być zainicjowanie serii procesów i likwidacja niektórych komunistycznych przywódców w Europie Środkowo-Wschodniej) oraz drugiej, że jego ucieczka była operacją służb radzieckich mających na celu destabilizację sytuacji w Polsce i przyśpieszenie destalinizacji. Pozostaje hipoteza trzecia, że Ś. podjął decyzję o ucieczce samodzielnie i że miała ona związek z jego obawą o pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej, co było realne po aresztowaniu w Moskwie ministra spraw wewnętrznych Ł. Berii. Być może oddziałał też na niego antysemityzm w ZSRR, gdyż Ś. uważał się za Żyda, co zaznaczał w ankietach personalnych. On sam stwierdził w jednym z wywiadów, że gdy poznał system od wewnątrz jego wiara w komunizm zawaliła się i «był gotów do drogi na zachód».

Z biogramu autorstwa Andrzeja Paczkowskiego

 

Świda Jan
Dn. 3 VIII 1864 wyruszył Ś. na zesłanie w partii aresztantów, 13 XI t.r. przybył do Tobolska, a 10 XII do Tomska. W drodze zachorował i przez pewien czas pozostawał w Maryińsku w gub. tomskiej. Dn. 2 III 1865 dotarł do Krasnojarska, a 17 IV t.r. do Irkucka, skąd 18 VI wysłano go do warzelni soli w niedalekim Usolu. Początkowo był zakuty w kajdany, ale z czasem, mimo zakazu wykonywania zawodu, rozpoczął praktykę lekarską i leczył zarządzającego warzelniami usolskimi komendanta Turowa (wg niektórych źródeł był «rocznym lekarzem» u Turowa, za co miał otrzymywać 20 rb. miesięcznie). Wstąpił też do utworzonego przez zesłańców Tow. Lekarzy Usolskich. Na mocy manifestu cara z 16 IV 1866 wymiar kary skrócono Ś-dzie do sześciu, a następnie (decyzją z 28 X t.r.) do trzech lat. W lipcu 1868, na podstawie ukazu z 25 V t.r., został przeniesiony do kategorii skazanych na osiedlenie, a jako miejsce pobytu wyznaczono gm. Urikowskaja (Uryk) w okręgu irkuckim. Pomógł wtedy Benedyktowi Dybowskiemu w uzyskaniu kredytu na badanie Bajkału.

Z biogramu autorstwa Anny Brus

 

Świderski Bolesław
W r. 1958 nawiązał Ś. współpracę z wywiadem PRL, proponując wydawanie tygodnika popierającego prezydenturę Augusta Zaleskiego. Dn. 12 VIII 1961 złożył ustną deklarację współpracy, po czym otrzymał wsparcie finansowe i 17 XI 1962 rozpoczął wydawanie w Londynie tygodnika „Kronika”. Do redakcji weszli m.in. Jerzy Zdzisław Kędzierski i Bolesław Sulik, a współpracownikami z kraju byli m.in. Jan Dobraczyński, Klaudiusz Hrabyk i Edmund Męclewski. Pismo, mimo poparcia dla władz PRL i krytyki organizacji emigracyjnych, nie uzyskało debitu w Polsce, a przez brytyjską Polonię było bojkotowane. W październiku 1963 został Ś. oskarżony o oszczerstwo przez gen. Władysława Andersa, Polską Fundację Kulturalną oraz redakcję ,,Dziennika Polskiego i Dziennika Żołnierza”. W r. 1964 otrzymał wymówienie z Domu Stow. Polskich Kombatantów i przeniósł księgarnię, wydawnictwo i redakcję  „Kroniki” do lokalu na Warwick Road; w r.n. zakupił też drukarnię. W czerwcu 1964 odwiedził Polskę i spotkał się z działaczami Stow. «PAX»; po powrocie opublikował w „Kronice” (1964 nr 26) artykuł Jest lepiej niż myślałem.

Z biogramu autorstwa Wojciecha Turka

 


Świderski Jan Samuel
Między 13 a 23 VI 1661 uczestniczył Ś. w obozie pod Ptyczą koło Dubna na Wołyniu w naradach starszyzny chorągiewnej nieopłaconych oddziałów wojsk kor. «Człowiek prosty i szczery» (J. Ch. Pasek), lubiany przez żołnierzy, «ledwie konia swego mógł mieć, lecz rycerz i serca stałego» (G. Krasiński, „Taniec Rzeczypospolitej Polskiej”, W. 1996), został wybrany na marszałka konfederacji wojskowej (tzw. Związku Święconego), zawiązanej prawdopodobnie 23 VI 1661. W uniwersale do wojska z 26 VI t.r. spod Peremila wezwał pozostałe chorągwie kor. do przyłączenia się do konfederatów; akcentował, że związek powstał dla odzyskania zaległego żołdu i obrony praw wojska, postulował, by szlachta honorowała tylko asygnaty podpisane przez jego marszałka.

Z biogramu autorstwa Mirosława Nagielskiego

 

Świderski Jan
Ś. był uważany za kontynuatora wielkiej tradycji realistycznej, następcę Ludwika Solskiego, Kazimierza Kamińskiego i Kazimierza Junoszy-Stępowskiego, za mistrza «transformacji, ,,zagubienia się” pod portretem postaci» (A. Żurowski). «Znajdował urodę ciała i zalety umysłu […] w wynaturzeniach, których formą najczęściej spotykaną jest starość» (Czanerle), chętnie też grywał ludzi z marginesu. Ważniejsza była dla niego rola, nawet epizodyczna, niż ranga literacka sztuki. Jego metoda polegała «na tworzeniu figur niejako od zera, na wyposażaniu ich w stworzone, fikcyjne osobowości, w wymyślone do najdrobniejszego szczegółu struktury fizyczne; sam chętnie ukrywał się poza swoimi postaciami, był rad, kiedy widziano na scenie raczej króla Fryderyka czy cesarza Romulusa, aniżeli pana Świderskiego» (M. Misiorny).

Z biogramu autorstwa Mariusza Guzka

 


Świderski Jędrzej
Na początku r. 1796 przybyli do Stambułu, gdzie zaopiekował się nimi Wojciech Turski, oficer armii francuskiej i generał w służbie tureckiej; pomógł im w wyjeździe do Wenecji. W kwietniu t.r. był Ś. w Livorno i korespondował z Józefem Sułkowskim. Gdy nie powiódł się plan powrotu przez Wenecję do kraju, wrócił t.r. z bratem do Stambułu. Znaleźli się obaj w grupie czternastu polskich oficerów, których gen. Franciszek Rymkiewicz wysłał latem 1797 do tworzących się we Włoszech Legionów Polskich. Pod komendą Ś-ego oficerowie wypłynęli 6 X t.r.; po drodze zostali napadnięci przez algierskich piratów i na krótko wzięci do niewoli, ale ostatecznie 1 XII dopłynęli do Livorno, gdzie 4 XII zgłosili się do Legionów. Ś. został oficerem nadliczbowym 3. baonu II Legii, pełniąc funkcję komendanta placu w Fossombrone. W lutym 1798 był już oficerem w stopniu porucznika, a 12 IV t.r. w Mediolanie awansował na kapitana. W Ferrarze związał się z opozycyjną wobec gen. Jana Henryka Dąbrowskiego grupą, skupiającą się wokół przybyłego w czerwcu ze Stambułu gen. Rymkiewicza. Uczestniczył w r. 1799 w bitwach pod Weroną (26 III) i Magnano (5 IV), a także brał udział w obronie Mantui. Po jej kapitulacji (30 VII) został odesłany do Francji.

Z biogramu autorstwa Romana Dąbrowskiego

 

Świdrygiełło
Pod koniec marca 1435 został oskarżony o spisek protegowany Ś-y, nowy metropolita Rusi Herasym, z którym jeszcze w poprzednim roku nawiązali kontakty stronnicy Kiejstutowicza. Metropolita został ujęty w Smoleńsku z dowodami zdrady i przewieziony do więzienia w Witebsku, gdzie zbierały się wojska na nową wyprawę; za zdradę został tam pod koniec lipca t.r. publicznie spalony. Jeszcze w czerwcu wysłał Ś. ponownie listy do soboru. Wszystkie te zabiegi wywoływały reakcje soboru i papieża, ale w żaden sposób nie wpływały na polityczne położenie Ś-y, bowiem decydujące znaczenie miał rozwój wydarzeń na Rusi. Dn. 1 IX pod Wiłkomierzem nad rzeką Świętą doszło do rozstrzygającego starcia między Ś-ą, wspomaganym przez zakon inflancki, najemników dowodzonych przez specjalnie przybyłego z Czech bratanka Ś-y, księcia Zygmunta Korybutowicza, oraz nielicznych Tatarów od Seid-Ahmeta, a wojskami Kiejstutowicza, wspieranymi przez rycerstwo polskie pod dowództwem Jakuba Kobylańskiego (z Kobylan). Siły Ś-y zostały rozgromione, polegli dostojnicy inflanccy, w tym mistrz Franke von Kerskorff i wielu kniaziów, inni dostali się do niewoli, m.in. Korybutowicz. Ś. z niewielkim oddziałem zbiegł do Połocka.

Z biogramu autorstwa Lidii Korczak

 

Świdziński Karol
W okresie Komuny Paryskiej (marzec - maj 1871) bronił XVII dzielnicy i awansował na kapitana. Walczył m.in. pod dowództwem Dąbrowskiego 7 IV 1871 w Neuilly. Gdy w kwietniu t.r. Dąbrowski objął stanowisko komendanta placu m. Paryża, Ś. został jego oficerem przybocznym i 1 V awansował na podpułkownika. W związku z przejściem jego oddziału pod inne dowództwo podał się 13 V do dymisji. Następnie towarzyszył Dąbrowskiemu, będącemu od początku maja wodzem naczelnym sił zbrojnych Komuny, i prawdopodobnie był 23 V świadkiem jego śmierci na barykadzie przy rue Myrha na Montmartrze. Do szarży Dąbrowskiego pod Issy nawiązał w utworze Prośba o konia ze stepu, a bohaterom Komuny poświęcił wiersz Popiołom Nataniela Rossela, ministra wojny podczas Komuny Paryskiej. Po upadku Komuny ukrywał się z Teofilem Dąbrowskim, bratem Jarosława, a następnie zbiegł z nim do Londynu, do wdowy po Jarosławie, Pelagii; we Francji został zaocznie skazany na deportację. W Londynie nawiązał latem kontakt z K. Marxem (list z 11 VIII), od którego otrzymał pieniądze na popularyzowanie w Galicji I Międzynarodówki.

Z biogramu autorstwa Cezarego W. Domańskiego

Świeciński Wacław
Dn. 4 I 1945 został Ś., jako Wacław Perz, aresztowany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa i uwięziony w Zamku lubelskim; wraz z nim aresztowano jego ojca i żonę. Rozpoznany po przeszło miesiącu, został przewieziony do więzienia mokotowskiego w Warszawie, gdzie dalsze śledztwo nadzorował kpt. Józef Różański. Oskarżony 6 VII o «dążenie do obalenia siłą demokratycznego ustroju», stanął przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Warszawie, który pod przewodnictwem ppłk. Piotra Parzenieckiego skazał go 18 VII na karę śmierci i utratę praw publicznych na zawsze. Dn. 27 VII dowódca Okręgu Warszawskiego, gen. Włodzimierz Nałęcz-Gębicki, skorzystał z prawa łaski i zmienił wyrok na dziesięć lat więzienia; na mocy amnestii z 22 VII, decyzją Wojskowej Prokuratury Okręgowej w Warszawie, skrócono karę o połowę. Ś. był więziony we Wronkach i Warszawie.

Z biogramu autorstwa Wojciecha J. Muszyńskiego

 


Redakcja Polskiego Słownika Biograficznego życzy Państwu ciekawej lektury.